Strona domowa Sołectwa Gałdowo



D.L.

Gmina Susz w historycznych podziałach
terenowej administracji państwowej




SUSZ W PAŃSTWIE ZAKONU KRZYŻACKIEGO



1. Dzieje polityczne państwa krzyżackiego

Położony obecnie w granicach powiatu iławskiego Susz w okresie wczesnego średniowiecza znajdował się na obszarze plemiennej Pomezanii, która obejmowała obszar na północ od rzeki Osy i na zachód do górnej Drwęcy. Nazwa Pomezania pochodzi od pruskiego słowa pomedian, które znaczyło kraj pod lasami. Prusy składały się z krain (plemion): Pomezania, Pogezania, Galindia, Sasinia, Warmia, Barcja, Sambia, Natangia, Nadrowia, Skalowia, Sudawia. W skład Pomezanii wchodziły pruskie włości- Gerii, Pobus i Rudenz.

Prusowie jako lud nigdy nie stworzyli organizacji państwowej i pozostając na etapie związków plemiennych, byli łatwym przeciwnikiem dla sąsiadów, lecz wyprawiali się również przeciwko nim.

Zakon krzyżacki powstał w 1190 roku podczas oblężenia Akkonu, jako szpital polowy zorganizowany przez mieszczan z Bremy i Lubeki, który miał opiekować się rannymi i chorymi Niemcami, a także walką z muzułmanami. Mieszkańcy Akkonu przekazali szpital kapelanowi Konradowi i komornikowi Burchardowi, nadając mu oficjalną nazwę - Szpital Najświętszej Marii Panny przy Domu Niemieckim w Jerozolimie. W roku 1198 roku szpital został zmieniony w zakon rycerski, a jego oficjalne istnienie zatwierdzone przez papiestwo. Krzyżacy otrzymali posiadłości w Niemczech, gdzie tworzyli nowe domy zakonne.

Zakon rozwijał się bardzo szybko pod kierownictwem wielkiego mistrza Hermanna von Salzy. Budując potęgę Zakonu Hermann von Salza szybko zorientował się, iż Ziemia Święta wykazuje małe zainteresowanie osadników niemieckich. Krzyżacy skierowali więc swoje zainteresowanie ku Europie. Za zgodą króla węgierskiego Andrzeja II, który nadał im ziemię Borsa, osiedlili się w Siedmiogrodzie. Mieli bronić granic przed najazdami koczowniczych Połowców i nawrócić ich na chrześcijaństwo, rozszerzając w ten sposób Królestwo Węgierskie. Król udzielił im także prawa ściągania osadników, budowania grodów i miast drewnianych, organizowania targów i własnego sądownictwa. Krzyżacy bardzo szybko zbudowali w kraju Borsa wiele grodów, wśród nich Marienburg, który był siedzibą komtura krajowego. Powstrzymali najazdy Połowców, niektórych zmusili do poddania się ich władzy i do chrześcijaństwa. Rozpoczęli również akcję osadniczą przy pomocy licznych przybyszów z Niemiec. Jednak król Węgier dość szybko zdał sobie sprawę z rzeczywistych działań Krzyżaków. W 1225 roku wkroczył ze swym wojskiem na ziemię Borsa i wypędził krzyżowców z zajmowanego przez nich terytorium.

Gdy Krzyżacy szukali nowego miejsca w Europie, książę Konrad Mazowiecki, nie radząc sobie z najazdami Prusów, postanowił sprowadzić ich nad dolną Wisłę (1226r.). Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie miał mu pomóc w walce z poganami. Książę wyrażał nadzieję, że Krzyżacy zdobędą dla niego Prusy i tym samym ułatwią mu drogę do opanowania Krakowa i sięgnięcia po polską koronę. W zamian obiecał Zakonowi Ziemię Chełmińską. Rzeczywistość okazała się jednak inna. Hermann von Salza, Wielki Mistrz Zakonu, żył w dobrych stosunkach z cesarzem Fryderykiem II Hohenstaufem i wystarał się o przywilej, mocą którego zdobyte ziemie pogańskie miały zostać w posiadaniu Zakonu, a nie księcia Konrada.

W 1228 roku do Polski przybyło trzech rycerzy zakonnych pod dowództwem Filipa von Halle i założyli na terenie dzisiejszego Torunia gród. Dwa lata później przybyła większa grupa Krzyżaków, która osiedliła się w nadanym przez Konrada Mazowieckiego grodzie w Nieszewie. Wzmocnili oni siły księcia i skutecznie wypierali Prusów z ziemi chełmińskiej.

W 1231 roku Krzyżacy rozpoczęli opanowywanie ziemi chełmińskiej, przekroczyli Wisłę i na północnym jej brzegu wybudowali Toruń oraz Chełmno (1232). Zimą w latach 1233-1234 rozpoczęli podbój ziem pruskich. Przekroczyli granicę Pomezanii. Uderzenie nastąpiło głównie od strony Wisły, przez dzisiejszy Kwidzyn, następnie na ziemię Reysen, położoną w okolicach dzisiejszych Prabut, dotarli nad rzekę Zirguns (Dzierzgoń), gdzie napotkali zdecydowany opór. Jednak po zaciętych walkach odnieśli zwycięstwo, zajęli gród w Kwidzynie i założyli swoje pierwsze miasto w Prusach, skąd rozpoczęli podbój reszty Pomezanii. W 1236 roku na ziemiach pruskich pojawiły się liczne oddziały wojsk polskich i czeskich, które wsparły Krzyżaków, podbijając kolejne ziemie pruskie i zakładając nowe grody w Elblągu (1237) i Dzierzgoniu (1238).

Zakon rozpoczął zagospodarowywanie zajętych ziem. Mieszkańcy Prus uznali jego władzę, płacili dziesięciny, godzili się na ograniczenie praw własnościowych, likwidację samorządu plemiennego i przyjmowali chrześcijaństwo. Krzyżacy zajęli całą Pomezanię dzięki pomocy wojskowej książąt polskich, w tym Świętopełka Pomorskiego.

Po zdobyciu całej Pomezanii Krzyżacy cały rok 1237 podbijali Pogezanię. Prusowie dzielnie bronili każdej swojej osady. By uniknąć spotkania z Krzyżakami, mieszkańcy osad uciekali w głąb kraju. Gdy Krzyżacy opanowali Pogezanię, ruszyli w 1239 roku na podbój Warmii. Pierwszym zdobytym warmińskim grodem była Bałga. Krzyżacy zdobyli ją z pomocą wojsk margrabiego miśnieńskiego Henryka. Na przejętych terenach zaczęli budować kościoły i jeden z pierwszych wzniesiono w Rudenz koło obecnej naszej Iławy.

Pierwsza pomyślna faza podboju Prus przez Krzyżaków załamała się dość gwałtownie po 1240 roku. Złożyło się na to wiele przyczyn, głównie politycznych i militarnych. W roku 1237 Krzyżacy doprowadzili do zjednoczenia z Zakonem Kawalerów Mieczowych, uzyskując kontrolę nad Inflantami. Książę pomorski Świętopełk widział niebezpieczeństwo grożące ze strony Zakonu. Po grabieży przez Krzyżaków ziem biskupa Chrystiana (Wielka Żuława), zakon naruszył strefę wpływów Świętopełka, co doprowadziło do konfliktu o cło na Wiśle między księciem a Krzyżakami. Wojna wywołała poruszenie wśród plemion pruskich, które nie pogodziły się z utratą niezależności. Mając poparcie księcia Świętopęłka stanęli do pierwszego zbrojnego powstania, które rozpoczęło się w 1242 roku. Zakon krzyżacki utracił wówczas prawie wszystkie swe pruskie zdobycze. Największy sukces osiągnęli Prusowie latem 1243 roku w bitwie pod Rządzem w pobliżu Grudziądza, gdzie rozbili wojska krzyżackie. Krzyżacy zachowali jedynie silne grody: Elbląg i Bałga oraz Radzyń, Chełmno i Toruń na Ziemi Chełmińskiej. Siły zbrojne Krzyżaków nie pozwalały im walczyć z księciem pomorskim i równocześnie bronić się przed powstańcami pruskimi. Zakon potrzebował pomocy militarnej i sojuszników. Papież ogłosił więc nową krucjatę. Do Prus zaczęli przybywać krzyżowcy niemieccy. Oni doprowadzili do porozumienia Krzyżaków ze Świętopełkiem. Książę miał oddać posiadłości na Ziemi Chełmińskiej a otrzymać ziemię Lanzanię. Legaci papiescy w roku 1248 doprowadzili do zawarcia pokoju między Zakonem a księciem, który zgodził się na żeglugę krzyżacką, przestał pobierać cło, zrzekł się Lanzanii i oddał Zakonowi gród Zantyr.

Zawarcie porozumienia pozwoliło Krzyżakom skutecznie pokonać Pomezanów i odbić Dzierzgoń, na którym wznieśli warowny gród. Prusowie, nie poddając się tak łatwo i mając poparcie Świętopełka, próbowali jeszcze raz podjąć walkę. Jednak silna załoga Krzyżaków pokonała powstańców. Tak duża klęska skłoniła powstańców do podjęcia rokowań. Dzięki pośrednictwu legata papieskiego Jakuba i pod jego osobistym nadzorem między zakonem krzyżackim a chrześcijańską ludnością pruską w Dzierzgoniu doszło do zawarcia ugody 7 lutego 1249 roku, zwanej później traktatem dzierzgońskim.

Ugoda zobowiązywała Prusów do przestrzegania zasad religii chrześcijańskiej, uznania zwierzchniej władzy Zakonu, wyrzeczenia się ostatecznie wierzeń i praktyk pogańskich, budowy lub odbudowy kościołów, do płacenia dziesięciny służby wojskowej dla krzyżaków. W zamian Prusowie otrzymali wolność osobistą, prawo dziedziczenia dóbr, prawo wolnego handlu oraz mieli stosować prawo sądowe na zasadach prawa polskiego, które sami wówczas wybrali. Umowa dotyczyła jedynie mieszkańców Prus, którzy poddali się Zakonowi - Pomezanów oraz mieszkańców Natangii i północnej części Warmii.

Po zakończeniu wojny ze Świętopełkiem gdańskim i stłumieniu powstania pruskiego Krzyżacy przystąpili do dalszego podboju ziem północno-wschodnich, Sambii i Żmudzi, a więc obszarów położonych między posiadłościami obu gałęzi Zakonu, pruskiej i inflanckiej.

Po powstaniu, w latach 1250-1251 margrabia Branderburgii Otton, biskup Merseburgii Henryk i hrabia Henryk von Schwarzburg sprowadzili do Prus znaczną liczbę rycerstwa niemieckiego. Krzyżacy przystąpili do nowych podbojów plemion pruskich. Uderzyli na Sambię, Sasinów i Galindów. Pierwsza wyprawa zimą 1252/53 roku na Sambię zakończyła się klęską. Na przeszkodzie podboju Prus stanął książę gdański Świętopełk. Gdy Krzyżacy przekroczyli Wisłę i zaczęli budować gród w Tczewie, wojska Świętopełka uderzyły na Pomezanię, paląc jej posiadłości i biorąc ludność w niewolę. Pod wpływem Stolicy Apostolskiej doszło w 1253 roku do porozumienia Zakonu z księciem. Ugoda ze Świętopełkiem pozwoliła Krzyżakom na lepsze zorganizowanie w podboju Sambii. Sukces przyniosła, dopiero dwa lata później, wielka wyprawa krzyżacka na Sambię, przy udziale krzyżowców czeskich i niemieckich, których w 1255 roku król czeski Przemysław Ottokar II i jego szwagier margrabia brandenburski Otto przywiedli do Prus. Wówczas dopiero udało się Krzyżakom pokonać Sambów, którzy przyrzekli przyjąć chrzest i poddać się władzy Zakonu. Pozostałe plemiona pruskie oburzone szybkim poddaniem się Sambów, jeszcze w roku 1255 roku zorganizowały wyprawę na Sambię, karząc jej mieszkańców za brak chęci do walki z Krzyżakami. Prusowie jednak nie zdołali usunąć wojsk Zakonu z Sambii.

W 1260 roku Krzyżacy zorganizowali dużą wyprawę przeciw Źmudzinom, podczas której wojska krzyżackie poniosły klęskę. Stała się ona hasłem do wybuchu powstania w krzyżackich Inflantach i Prusach. II powstanie w Prusach objęło wszystkie plemiona między Niemnem a Wisłą, z wyjątkiem Pomezanii i Ziemii Chełmińskiej, które pozostały wierne zakonowi. Prusowie w czasie trzech pierwszych lat odnieśli sukces. Zdobywali małe grody krzyżackie, niszczyli osiedla kolonistów niemieckich i wiernych Zakonowi Prusów. Powstańcy zdobyli i zniszczyli Braniewo (Braunsberg), Lidzbark (Heilsberg), Reszel, Bartoszyce i Krzyżpork (Kreuzburg). Biskupi Sambii i Warmii opuścili swe diecezje, a razem z nimi prawie cały kler. Krzyżacy z trudem zdołali obronić duże grody leżące nad szlakami wodnymi - Elbląg, Bałgę, Królewiec i Welawę. Oddziały, które próbowały stawiać opór powstańcom, ponosiły klęski. W roku 1263 przywódca Natangów Monte podczas najazdu Ziemi Chełmińskiej pobił Krzyżaków pod Lubawą. W tym samym czasie inna grupa powstańców wkroczyła na Pomezanię, niszcząc Kwidzyn. W tej sytuacji Krzyżacy bronili przede wszystkim Pomezanii i Ziemi Chełmińskiej, które stanowiły podstawę terytorialną ich władztwa. Dzięki stałej pomocy krzyżowców, udało się Krzyżakom stopniowo stłumić drugie powstanie pruskie. Najpierw poddała się Sambia, potem, podbito Natangię, Warmię i Barcję. Wreszcie, w roku 1274 złamany został opór Pogezanii. Drugie powstanie pruskie upadło.

Po zakończeniu wojen, po zdławieniu powstań miejscowej ludności, około roku 1283, podbój Prusów stał się faktem dokonanym. Zaczął się żywszy dopływ ludności niemieckiej na wieś pruską. W 1309 roku zakon krzyżacki przeniósł swą główną siedzibę z Wenecji do Malborka. Przeniesienie stolicy związane było z faktem, iż Krzyżacy, którzy stali się groźnym sąsiadem, zgarnęli w latach 1308-1309 Pomorze Gdańskie. Gdy Władysław Łokietek wezwał ich na pomoc przeciw Brandenburczykom, Krzyżacy, łącząc się z zakonem Kawalerów Mieczowych w Infantach, zaczęli tworzyć wielkie państwo nadbałtyckie i skierowali się w stronę terytoriów polskich i litewskich.

Zajęcie przez Krzyżaków Gdańska i Pomorza Gdańskiego stało się powodem do walk między Zakonem a Polską. Gunther von Schwartzburg, będąc komturem chełmińskim, opanował Pomorze Nadwiślańskie. Od tego czasu przez dwa stulecia trwały wojny Polski z Zakonem, głównie na Ziemi Chełmińskiej, Dobrzyńskiej, a więc ziemi graniczącej z Pomezanią. Przerywane rozejmami i traktatami pokojowymi działania wojenne ustały, gdy władzę w Krakowie objął Kazimierz Wielki. Mocą układów pokojowych udało mu się odzyskać Kujawy i Ziemię Dobrzyńską, a Pomorze Gdańskie, Ziemię Chełmińską i Michałowską pozostawił Krzyżakom. Gdy królem Polski został książę litewski Władysław Jagiełło, a Polska zawarła z Litwą unię w Krewie, długi czas pokoju zakończył się. Polska chciała odzyskać Pomorze Gdańskie, a Litwa - Żmudź. W 1409 roku do Malborka ruszyło polskie poselstwo z arcybiskupem gnieźnieńskim na czele. Na spotkaniu z wielkim mistrzem, w imieniu króla polskiego zaproponowano polubowny rozejm. Wielkiemu mistrzowi nie spodobała się propozycja, co oznaczało wojnę. W 1410 roku wybuchła wielka wojna polsko-litewska, a decydująca bitwa rozegrała się pod Grunwaldem. Zakon poniósł druzgocącą klęskę, która spowodowała znaczne pogorszenie sytuacji wewnętrznej państwa zakonnego. Straty w ludziach zmusiły Krzyżaków do korzystania z wojsk najemnych, co powiększało wydatki i pogarszało sytuację finansową. Klęska militarna krzyżaków osłabiła autorytet Zakonu wśród mieszkańców Prus. Kryzys objął też sam zakon.

Bitwa pod Grunwaldem zakończyła się zawartym 1 lutego 1411 roku układem polsko-krzyżackim w Toruniu, w wyniku którego zakon zobowiązał się zwrócić Polsce ziemię dobrzyńską, Litwie-Żmudź. Traktat ten zapowiadał zmierzch potęgi krzyżackiej, nie dawał jednak trwałego pokoju.

Pokój w Toruniu był krótkotrwały. Kolejne wojny z Polską w latach 1414, 1419 i 1422 toczyły się głównie na terytoriach zakonnych, nie zaś na ziemiach polskich. Opozycja pruskich mieszkańców doprowadziła w 1440 roku do powstania tzw. Związku Pruskiego, który został utworzony na zjazdach w Elblągu i Kwidzynie. Do związku przystąpili biskupi chełmiński i pomezański. Podjęta przez Krzyżaków próba likwidacji Związku zakończyła się kolejnym antykrzyżackim powstaniem. Związek oddał się w ręce Kazimierza Jagiellończyka, który przyznał mieszkańcom Prus lokalny samorząd stanowy, co doprowadziło do kolejnej wojny Polski z Zakonem, zwanej wojną trzynastoletnią (1454 - 1466 r.). Klęska Zakonu w wojnie trzynastoletniej okroiła krzyżackie terytorium i odebrała mu niezależność.

W 1466 roku podpisano traktat pokojowy w Toruniu, na którego mocy Polska odzyskała Pomorze Gdańskie, Ziemię Chełmińską i Michałowską. Ponadto traktat przyznał Polsce Powiśle wraz z Malborkiem oraz Warmię. Ziemie włączone do Polski nazywano Prusami Królewskimi. Mimo to państwo krzyżackie nie zostało zlikwidowane. Krzyżakom przyznano wschodnią część Powiśla, Mazury i Dolne Prusy z Królewcem jako lenno, które nazywano Prusami Krzyżackimi. Wielki mistrz jako lennik króla był zobowiązany do przestrzegania warunków traktatu. Jednym z nich było dostarczenie sił zbrojnych Polsce, gdyby znalazła się w potrzebie. Prusy nie pogodziły się z utratą Pomorza Gdańskiego i po podpisaniu traktatu zaczęły dążyć do jego obalenia. Wielki Mistrz odmówił pomocy zbrojnej Polsce przeciw biskupowi warmińskiemu. Stało się to przyczyną kolejnej wojny polsko- krzyżackiej (1519- 1521), przerwanej rozejmem w Toruniu.

W 1525 r. wielki mistrz Albrecht Hohenzollern sekularyzował zakon. Zakonne państwo zostało zamienione w świeckie, dziedziczne księstwo pozostające lennem Polski - wydarzenie to zapisało się w historii jako hołd pruski .